मुख्य परीक्षेतील मराठी विषयाची तयारी

मराठी व इंग्रजी या अनिवार्य विषयांच्या अभ्यासाची तयारी कशाप्रकारे करावी, या संबंधी शक्य तेवढी माहिती देण्याचा प्रयत्न करत आहे.

*****मराठी व इंग्रजी या विषयांचे स्वरूप
मराठी व इंग्रजी हे दोन्ही भाषा विषय एमपीएससी मुख्य परीक्षेसाठी अनिवार्य स्वरूपाचे असतात. म्हणजेच या प्रश्नपत्रिकेत मिळालेले गुण मुख्य परीक्षेच्या एकूण गुणांमध्ये ग्राह्य धरले जातात, हे आवर्जून सांगण्याचे कारण म्हणजे बहुसंख्य मुले एमपीएससी व यूपीएससीचा एकत्रितपणे अभ्यास करत असतात. यूपीएससी मुख्य परीक्षेला भाषा गुण हे चाळणी स्वरूपाचे असतात. या विषयांमध्ये आखून दिलेल्या मर्यादेएवढे मार्क्स मिळाल्यासच त्या उमेदवाराचे इतर प्रश्नपत्रिका तपासल्या जातात. यूपीएससीमध्ये भाषा विषयांचे गुण टोटल स्कोअरमध्ये काऊंट केले जात नाहीत. मात्र, एमपीएससी मुख्य परीक्षेत ते काऊंट केले जात असल्यामुळे प्रत्येक उमेदवाराला या विषयांचा अभ्यास गांभीर्याने करणे आवश्यक बनते. सर्वसाधारणपणे भाषा विषयांमध्ये चांगले गुण आवश्यक ठरतात.
1) वाचन, 2) लेखन, 3) सराव, 4) व्याकरणविषयक नियमांची माहिती. हा फक्त एक सर्वसाधारण अंदाज देण्यात आला आहे, हे उमेदवारांनी लक्षात घ्यावे. आता याच बाबींविषयी थोडी विस्ताराने माहिती घेऊ.

1) वाचन : भाषा विषयांमध्ये जर तुमचे वाचन चांगले असेल तर त्याचा तुम्हाला नकळतपणे खूप फायदा होतो. अनेक उमेदवारांना फारसे कष्ट न घेताही चांगले गुण मिळतात. तेव्हा त्यांना असलेली वाचनाची आवड अत्यंत उपयोगी पडल्याचे दिसते. चांगल्या वाचनाचा तुम्हाला निबंधलेखनात वेगवेगळी उदाहरणे संदर्भ देण्यासाठी तसेच पत्रलेखनातील विविध विषय हाताळण्यासाठी फायदा होतो.

2) लेखन : अनेक उमेदवारांना वाचनाची आवड असली तरी वाचलेले, सुचलेले स्वत:च्या शब्दांत मांडणे अनेकांना कठीण जाते. अशा वेळी ज्ञान असूनही ते योग्य प्रकारे मांडता येत नसल्याने विद्यार्थी हतबल होतात. म्हणूनच भाषा विषयांची तयारी करताना लेखन हा टप्पा अत्यंत महत्त्वाचा बनतो.

3) सराव : अनेक उमेदवारांचे वाचन खूप चांगले असते. ते शब्दांत व्यक्त करता येते. मात्र, त्यांच्यावर वेळेचे बंधन/मर्यादा लावल्यास त्यांना योग्य प्रकारे प्रश्नपत्रिकेतील निबंध, पत्रलेखन, सारांशलेखन करता येत नाही. कधी त्यांच्या विचारांचा वेग कमी पडतो तर कधी त्यांच्या लिहिण्याचा वेग कमी पडतो. म्हणूनच या दोन्ही बाबींचा सराव करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

4) व्याकरणविषयक नियमांची माहिती : अनेक उमेदवारांकडे चांगले वाचन, लेखन व सराव यांसारख्या बाबींची पूर्तता झाल्यावरही चुका आढळतात. उदाहरणार्थ, मराठी विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेत मुले वेलांटी, उकार यासंदर्भात कायम गफलत करतात व प्रश्नपत्रिका चांगल्या पद्धतीने लिहूनही त्यांना चांगले गुण मिळत नाहीत.

******मराठी -विषय
राज्यसेवा मुख्य परीक्षेच्या एकूण 800 गुणांपैकी या पेपरला एकूण 100 गुण आहेत व प्रश्नपत्रिका सोडवण्याचा कालावधी 3 तासांचा आहे. या प्रश्नपत्रिकेत विचारल्या जाणा-या प्रश्नांचा स्तर हा उच्च माध्यमिक शालांत परीक्षेला अनुसरून ठेवला जातो. या प्रश्नपत्रिकेत विचारल्या जाणा-या विविध प्रश्नांना अनुसरून आपण त्या बाबींविषयीची माहिती करून घेऊ.

1) निबंधलेखन :
**निबंधलेखनासाठी एकूण पाच विषय दिले जातात. त्यापैकी कोणत्याही एका विषयावर 500 शब्दांचा निबंध लिहावयाचा असतो. त्यासाठी 30 गुण असतात. आधी 5 वर्षांत आलेल्या निबंधांचा अभ्यास करून त्याप्रमाणे वेगवेगळ्या विषयांवर निबंध लिहिण्याचा सराव करा. सुरुवातीला वेळ न लावता चांगल्या प्रकारे एका विशिष्ट फ्लोमध्ये काही उदाहरणे, संदर्भ वापरून लिहिता येते का? तसेच निबंधाची सुरुवात, शेवट चांगल्या प्रकारे लिहिता येतो का? हे तपासा. त्याचा सराव झाला की मग काही निबंध वेळ लावून लिहा. निबंधाचा प्रश्न घेऊ नका. निबंध सर्वात शेवटी लिहावा. कारण सुरुवातीला लेखनाचा व विचारांचा वेग थोडासा मंद असतो व त्यामुळे जर निबंध लिहायला जास्त लागला तर वेळेअभावी प्रश्नपत्रिकेतील काही प्रश्न सोडवायचे राहतील. याउलट पेपरच्या शेवटाला लेखनाचा तसेच विचारांचा वेग वाढलेला असतो. त्यामुळे कमी वेळात जास्तीत जास्त व चांगल्या प्रकारे निबंध लेखन होते. समजा निबंध फक 100, 200 शब्दच लिहून झाला व तितक्या शेवटची 10 मिनिटे राहिल्याची घंटा वाचली तर तो निबंध कधीच अर्धवट सोडू नये. त्याचा लगेचच योग्य शब्दांत समारोप करावा. यामुळे निबंधाला पूर्णत्व प्राप्त होते व निबंध चांगला लिहून झाला असेल तर मिळणा-या गुणांत फरक पडू शकतो.

**निबंधाची सुरुवात शक्यतोवर एखादा सुविचार, एखादी कविता, एखाद्या चित्रपटातील चार विषयांशी सुसंगत अशा अर्थपूर्ण ओळी- मग त्या गाण्यातील असतील, गझल असेल किंवा एखादा डायलॉग असेल तर त्याने करावी. तसेच नुकत्याच घडलेल्या एकाद्या घटनेचा किंवा भूतकाळातील एखाद्या प्रसिद्ध घटनेचा संदर्भ तुम्ही वापरू शकता. उदा. 2011 च्या प्रश्नपत्रिकेत विचारलेल्या प्रश्नात ‘हुतात्मा स्मारके बोलू लागली तर’ याच निबंधात लगे रहो मुन्नाभाई या चित्रपटातील गांधीजींच्या तोंडचा डायलॉग तुम्ही खुशीने वापरू शकता. ‘माझे सगळे पुतळे पाडून टाका व मला पुतळ्यांच्या स्वरूपात ठेवण्याऐवजी स्वत:च्या मनात ठेवा.’ वरील बाबींचा वापरू करूनच तुम्ही निबंधाची शेवटही परिणामकारक करू शकता. तुम्हाला निबंधाच्या सुरुवातीला काही चांगले मुद्दे, उदाहरण आठवल्यास व ते लिहिण्याच्या ओघात विसरून जाण्याची शक्यता वाटत असेल तर ते कच्च्या कामासाठी दिलेल्या जागेवर अगदी तुम्हाला लगेच   क्लिक होईल. अशा एक-दोन शब्दांत लिहून काढावेत. निबंध लेखनात व्याकरणाच्या चुका जास्तीत जास्त टाळण्याचा प्रयत्न करावा. अन्यथा, खूप चांगली सुरुवात. शेवट व अर्थपूर्ण निबंध लिहूनही अशुद्ध लेखनामुळे गुण कमी होऊ शकतात. तुम्ही ज्या विषयावर निबंध लिहिणार आहेत, त्या विषयाचे जास्तीत जास्त ‘अ‍ॅसपेक्टस कव्हर’ करण्याचा प्रयत्न करा. याचा अर्थ आपण व्यवस्थित समजावून घेऊ. कारण अनेक उमेदवारांना सगळे ‘अ‍ॅसपेक्टस कव्हर’ करायचे म्हणजे नक्की काय करायचे? हेच समजत नाही. आपण एक उदाहरण घेऊ.

समजा तुम्हाला ‘डोंगर’ हा विषय निबंधासाठी दिला तर त्यावर किती प्रकारे विचार करता येऊ शकतो.

-    त्या डोंगराचे भौगोलिक स्थान, विस्तार.

-    त्या डोंगरावरील जीवसृष्टी (वने, झाडे, प्राणी)

-    त्याचा मानवाला होणारा उपयोग.

-    विविध ऋतूंमधील त्याचे स्वरूप इ. अशा विविध दृष्टिकोनातून तुमही विचार करू शकता.

मात्र, विविध ‘अ‍ॅसपेक्टस कव्हर’ करत असताना मुळ विषयाशी त्याची नाळ तुटता कामा नये. म्हणजेच मूळ विषयाशी तो दृष्टिकोन तुम्हाला लिंक करता आला पाहिजे.

**मराठी विषयाच्या निबंधात तुम्ही एखादे प्रसिद्ध इंग्रजी वाक्य, सुविचार वापरू शकता. मात्र, ते वापरल्यावर लगेचच पुढील परिच्छेदात त्याचा मराठी अर्थ थोडक्यात विशद करावा.

**निबंध सरळ साध्या सोप्या शब्दांत लिहावा. तुम्हाला लिहिताना सहजपणे एखादा वाक्प्रचार, एखादी म्हण किंवा नेहमीच्या शब्दांऐवजी वेगळा शब्द सुचला तर टाळावा. मात्र, जाणीवपूर्वक नाहीतर निबंधातील सहजता निघून जाते व तपासण्यास तो इरिटेटिंग वाटू शकतो व त्याचा परिणाम गुणांवर होऊ शकतो.

अनिवार्य इंग्रजीची तयारी

****भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा जसा ‘इंग्रजी शिक्षणाशी’ अविभाज्य संबंध आहे तसाच इंग्रजी भाषेचा आजही भारताच्या प्रगतीशी संबंध आहे. मात्र, नेहमीच चवीने चघळलेल्या विषयांपैकीच ‘इंग्रजीत मराठी टक्का कमी का?’ हाही विषय आहे. थोडक्यात, मराठी माणूस इंग्रजीला लवकर जवळ का करत नाही? हे न सुटलेल्या अनेक कोड्यांपैकी एक आहे.

****‘शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे. जो पिणार तो गुरगुरणारच !’ यात शिक्षण हा शब्द काढून ‘इंग्रजी’ शब्द घातला तर तयार होणारा अर्थही तेवढाच महत्त्वाचा आहे. ‘इंग्रजीत बोलणा-याला सर्वच जण मान देतात व म्हणून तो गुरकावतो,’ असा तो अर्थ नाही, तर ज्याला इंग्रजी चांगले येते तो आज चांगल्या प्रकारे आयुष्याच्या सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रगती करू शकतो, असा याचा अर्थ आहे.

****‘जग हे एक खेडे आहे’ या मुळाशी असणारी ज्ञानवहनाची संकल्पना व त्याला इंग्रजी भाषेमुळे आलेली गती तर सर्वश्रुत आहे. यामुळेच आता इंग्रजीचे प्रशासनातील महत्त्व पूर्वापेक्षाही जास्त महत्त्वाचे आहे.

****प्रशासनाची इंग्रजी भाषा ही काहीशी क्लिष्ट वाटणारी आहे. जर तज्ज्ञांना ती वारा घालायला लावते तर सामान्यांना काय वाटत असेल? परंतु जेव्हा जमीन महसुलीचे नियम, सतत अद्ययावत करण्यात येणारे कायदे अधिका-यांना अभ्यासावे लागतात, जेव्हा कायद्याचा मसुदा तयार करण्याच्या प्रक्रियेत तो सहभागी असतो (सचिव वा तत्सम) त्या वेळीही त्याला इंग्रजीवरील प्रभुत्वाची मदत होत असतेच.

****त्यामुळे कायदा तयार करणे असो की त्याची योग्य ती अंमलबजावणी असो, अधिकारी हा कुठे ना कुठे इंग्रजीच्या संपर्कात येतो. इंग्रजी भाषा अनिवार्य आहे आणि त्यावरच यश अवलंबून आहे. एक परीक्षार्थी व एक अधिकारी म्हणून.

****सदरच्या लेखाचा उद्देश मात्र या विषयाचे परीक्षेतील महत्त्व सांगणे हा आहे. कारण की 800 गुणांपैकी 100 गुण या विषयाला निर्धारित केलेले आहेत. या गुणांचा विचार अंतिम यादीतील गुणवत्ता ठरवताना केला जाणार आहे. म्हणून या 100पैकी जास्तीत जास्त गुण आपल्याला मिळाले. म्हणजे ‘ब’ वर्गाचे पद न मिळता निश्चितपणे ‘अ’ वर्गाचे पद मिळेल. शेवटी यशापयशाचा आलेख ‘पद मिळाले का?’ या निकषांवर येऊन थांबणार आहे. त्यासाठी या विषयात मराठी भाषेप्रमाणेच नव्हे, त्याहून जास्त गुण मिळवावे लागतील.

****इंग्रजीचा फायदा म्हणजे व्याकरण सोपे आहे व वेगाने लिखाण करता येऊ शकते. हे सर्व इंग्रजीचे फायदेशीर गुण आपल्या क्षमतेने विकसित करण्याचा प्रयत्न केल्यास यश नक्कीच मिळेल.

****सर्वात मोठा अडथळा आहे इंग्रजीच्या भीतीचा. हा विषय आपल्याला फार घाबरवतो का? तसं घाबरण्यासारखं काही नसतं. भीती असते ती यातील अगणित शब्दसंग्रह व एकाच अर्थाचे अनेक शब्द याची. हे सारं लक्षात राहील? इथपासून वाटणारी भीती प्रत्यक्ष परीक्षेपर्यंतही सोबतच राहते. कधी कधी तर परीक्षेपुरते चांगले पाठांतर करून आलेले ‘शूर’ मावळे जर परीक्षेतील प्रश्नांची काठिण्यपातळी वाढलेली दिसली की ‘गर्भगळीत’ होतात. खरं पाहिलं तर जे इतर भाषांचं तेच इंग्रजीचं. त्यात एवढं भिण्यासारखं मात्र काहीच नाही.

****आपल्याला भाषेचा दर्जा ‘टाइम्स’ किंवा ‘फायनान्शियल एक्स्प्रेस’च्या दर्जाचा ठेवायचा नाही, तर सोपी व लहान वाक्ये अशा स्वरूपाचा ठेवायचा आहे. आपले म्हणणे उत्तरे तपासण्यापर्यंत पोहोचले की झाले. त्यामुळे एवढा सोपा असणारा विषय बºयाचदा केवळ भीतीपोटी अवघड होऊन बसतो व त्यामुळे सतत गुण कमी मिळत राहतात.

****भाषेतील गुण वाढल्यामुळे मिळणारा आत्मविश्वास व वाढलेले गुण यांचा सकारात्मक परिणाम पुढील पेपर व त्यांच्या गुणावरही पडतो. लोकसेवा आयोगाची स्पर्धा परीक्षा केवळ एक पेपरची नाही. यांची एक साखळी आहे. या साखळीतील प्रत्येक कडी (पेपर) तयारीच्या सर्व दृष्टीने मजबूत झाली तर निश्चितच सर्व साखळी मजबूत होईल (म्हणजे 800गुणांची तयारी) आणि पदप्राप्ती अशक्य वाटणार नाही.

*****असे काहीही आपल्या बाबतीत होऊ नये म्हणून आपल्याला स्वत:साठी एक उच्च ध्येय ठेवावे लागेल. ते म्हणजे ‘मी इंग्रजीत कमी पडणार नाही.’ इंग्रजी भाषा आज सर्वच क्षेत्रांमध्ये आवश्यक असल्यामुळे याची भीती, समज-गैरसमज टाळून आपल्याला परिपूर्ण तयारी करावी लागेल. त्यासाठीच इंग्रजी भाषा-अभ्यासक्रम, गुण विभागणी व तयारीसाठीची मेहनत या दृष्टिकोनातून केलेला हा लेखनघाट आहे.

****भाषा ही संवादासाठी असते. संवाद हा मौखिक व लिखित या दोन्ही प्रकाराने अधिका-याला करावा लागतो. त्यासाठीच लिखित-भाषिक कौशल्ये तपासण्याची योजना केलेली आपल्याला आढळते. इंग्रजी भाषा अवघड वाटली (एक पारंपरिक गैरसमज) तरी परीक्षेच्या दृष्टीने आपल्याला तिचे महत्त्व हे गुणांसाठी खूप आहे. गुणांसाठी तयारी करायला हवी. तयारीसाठी नियोजन हवे आणि ते करण्यासाठी ‘काय प्राप्त करायचे’ याची स्पष्टता हवी. म्हणजेच गुण किती मिळवायचे, यादृष्टीने एक संख्या निश्चित करू किती व कशा प्रकारे पेपर सोडवावा लागेल हा विचार महत्त्वाचा ठरतो.

   ******या सर्व प्रश्नांसाठी आपल्याला दिलेल्या अभ्यासक्रमाचे पुन्हा भाग पाडावे लागतील, ज्यामुळे आपण गुणांची प्राप्ती व त्याला देऊ शकणारा वेळ याकडे दुर्लक्ष न करता योग्य सराव करू शकतो. आपला मजबूत/बळकट अभ्यास घटक अजून बळकट करणे व कच्चे घटक बळकटीच्या जवळपास आणून अचूक नियोजन करणे आवश्यक आहे.

****** यासाठी जर आपण अभ्यासक्रम, फेररचना करून (गुणांच्या अनुषंगाने व काठिण्य पातळीने) लिहिला तर मात्र आपण चांगले गुण प्राप्त करू शकतो.

 अ) घटक हा तसा पाहिला तर आपल्या अंगवळणी पडलेला घटक आहे. पत्र/सारांश/परिच्छेदावरील प्रश्न/अनुवाद/व्याकरण घटक आपण शालेय जीवनापासून अभ्यासलेले असतात. त्यांची व्याप्ती, शब्दसंख्या आजच्यापेक्षा भलेही लहान असेल; परंतु त्यांचे स्वरूप या परीक्षेतील प्रश्नांप्रमाणेच होते. त्यामुळे या घटकांना आपण आपले हक्काचे गुण देणारे म्हणू शकतो. हे मात्र आपल्या क्षमतेवर अवलंबून आहे की, याचा उपयोग आपण कसा काय करणार?

पत्रलेखनाला, अनुवादाला व व्याकरणाला सरावाची जास्त आवश्यकता आहे. सराव केल्यावर यातून प्राप्त होणारे गुण आपल्याला मोठ्या यशाकडे घेऊन जातात. कारण 60 टक्के गुण या गटातील घटकांना आहेत. त्यांच्या तयारीसाठी साधने व वेळ कमी लागतो. म्हणून कामगिरी वाढते.

ब) परीक्षेला विचारलेले निबंध आपल्या ओळखीच्या विषयावरच आधारित असतात; परंतु आपण आपले विचार पूर्वी कधीच सूत्रबद्ध केलेले नसतात. जे इथे करायचे असते आणि इथेच आपला खरा ‘मानसिक’ त्रास सुरू होतो. मात्र, हा एक शिस्तबद्ध विचार करण्याच्या प्रक्रियेचा भाग आहे आणि थोड्या प्रयत्नाने त्यात चांगले यश मिळू शकते.

क) या गटातील Communication Skills हा नावीन्यपूर्ण विषय/घटक. या अभ्यासक्रमात सामाविष्ट केलेला आहे. बोलता सर्वांना येते; परंतु संवाद प्रत्येक वेळी घडेलच असे नाही. संवाद हा बोलणारा आणि ऐकणारा यांच्यात होत असतो. कधी कधी हाच लिखित स्वरूपात होतो. त्यासाठी औपचारिकता म्हणून पाळावयाच्या काही बाबी आहेत. त्याच संवादाच्या कौशल्याची ‘परीक्षा’ आयोग घेत असतो.

  *** संवादाचे कौशल्य थोडे आजूबाजूला घडणारे; परंतु अभ्यास केलेले नसते. परीक्षेला प्रश्न हे लिखित व मौखिक दोन्ही संवादांवर आधारित असतात.  Report/Notice/Press Conference/Meeting हे सर्वपरिचित; परंतु तयारीने अपरिचित घटक आहेत. यासाठी म्हणून वेगळी तयारी हवी. या गोष्टींचे वृत्तपत्रातील वाचन हवे.

  ****‘Rapidex English Speaking Course’ हे दिल्लीतील एका प्रकाशन संस्थेचे व्याकरण व संवाद कौशल्य विकसित करणारे छान पुस्तक आहे. संवाद कौशल्याचे प्रश्न सोडवताना वरील नमूद पुस्तकाचा आधार घेतल्यास निश्चितच मोठा फायदा होईल.

एकंदरीतच अभ्यासाला सुरुवात करत असताना व वेळेची विभागणी करताना (अ) घटकासाठी सरावाचा वेळ वाढवावा लागेल तर (ब) घटकासाठी संपूर्ण तयारीसाठी जास्त वेळ द्यावा लागेल. (क) घटक मात्र नियमित लेखन सरावाने चांगले गुण मिळवून देतो.

इंग्रजीची सखोल तयारी झाली तरीही परीक्षेत गुण कमी मिळणा-या उमेदवारांची संख्या आपल्याकडे भरपूर आहे. याची कारणे आपण सतत ऐकलीच आहेत. ‘सतत’ मुळे कदाचित ती दुर्लक्षित राहत असावीत. त्यामुळे पुन्हा पुन्हा त्याच चुकांकडे आपण वळतो.

महत्त्वाचे कारण आहे ‘भीती’. इंग्रजीची योग्य तयारी करणे व त्यातून आत्मविश्वास येणे गरजेचे असते. त्यासाठी तयारी करताना कुठलेही कच्चे दुवे राहून द्यायचे नाहीत. म्हणजे आपल्या तयारीबाबत आपोआप विश्वास वाटेल. ‘प्रत्यक्ष कामापेक्षा विचार’ जास्त केल्याने गुण पडत नाहीत. एखादी गोष्ट आपण परीक्षेत या प्रकारे करू, असेच फक्त ठरवण्यापेक्षा परीक्षेपूर्वीच त्या अमलात आणून रंगीत तालमी घडवल्यावर तयारीला अधिक धार येईल.

‘हस्ताक्षर’ तेही विशेषत: इंग्रजीचे ‘वळणदार’ करण्याच्या नादात आपण न वाचण्याइतके अस्पष्ट लिहू लागतो. यापेक्षा सुवाच्च व योग्य स्पेलिंग असणारे हस्ताक्षर जास्त लक्ष वेधणारे असते. अशा लहान पण महत्त्वाच्या गोष्टींमुळे हस्ताक्षर सुधारण्याचा प्रत्येकाने प्रयत्न करावा.

****स्पर्धेत उतरल्यामुळे स्पर्धकही तयार साधनांचा वापर करायला भाग पडतो; परंतु साधनांचं परीक्षेमध्ये ‘पुनर्मुद्रण’ करायचं नसून आपलं भाषा कौशल्य दाखवायचं आहे याचा विसर पडतो. हे टाळलं नाही तर आपल्या उत्तरांमध्ये वेगळेपणही काही राहणार नाही व पेपर तपासणाºयालाही त्यामध्ये एक रटाळपणा जाणवेल आणि गुण कमी होतील.

***‘सराव’ हा शेवटचा पण अभ्यासाएवढाच महत्त्वाचा घटक आहे. कुठलीही भाषा व त्याची कौशल्ये सरावाने आत्मसात   होतात. याच नियमानुसार इंग्रजी सरावाशिवाय आपलीशी होणार नाही. सरावातही सातत्य हवं. त्याशिवाय सरावालाही काही अर्थ नाही.

मुलाखतीची तयारी

**स्पर्धा परीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी मुलाखत ही अंतिम पातळी आहे. ही ३०० मार्कांची परीक्षा असते. उमेदवाराची निवड तसेच श्रेणी ठरवण्यासाठी हे गुण निर्णायक ठरतात. वास्तविक मुलाखत उमेदवारामध्ये असणारी नागरी सेवांसाठीची उपयुक्तता व अनुरूपता तपासून पाहण्याचे कार्य करते. म्हणूनच मुलाखत ही एकाच वेळी सर्वात अवघड आणि सर्वात सोपी परीक्षा म्हटली जाते. अवघड कशासाठी की ज्या परिस्थितीला किंवा प्रश्नांना सामोरे जावे लागते, त्याचा अंदाज बांधता येणे कठीण असते आणि सोपी यासाठी की ही ज्ञानाची परीक्षा नसून व्यक्तिमत्त्वाची चाचणी आहे. 

मोठ्या प्रमाणावर विद्यार्थ्यांमध्ये असा गैरसमज आहे की, मुलाखतीची तयारी करणे ही एक अवघड गोष्ट आहे.  मुलाखतीविषयी नक्की काय अपेक्षित आहे, हे तपासणे आवश्यक आहे. 

अभ्यासक्रम

अभ्यासक्रम लक्षात घेतल्यावर  समजून येईल की प्रामुख्याने कोणत्या गोष्टींना महत्त्व देते. 

उदा.-

१.उमेदवाराची/विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक कारकीर्द व संबंधित विषय.

२.सामान्यज्ञान मुख्यत: चालू घडामोडी.

३.राज्य, राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या घटना.

४.आधुनिक विचासरणीचे सद्य:प्रवाह. 

५.उच्चशिक्षित तरुणांमध्ये चौकसपणा/चिकित्सकपणा जागृत करणारी नवीन संशोधने इत्यादीविषयी माहिती. 

तसे पाहिले तर जगातील कोणतीही गोष्ट मुलाखतीत विचारली जाऊ शकते. पण असे जरी वाटले तरी खरे पाहता मुलाखतीच्या तयारीसाठी एक ढोबळ चौकट/रचना करता येऊ शकते. 

मुलाखतीची तयारी - मुलाखतीच्या तयारीची सुरुवात अगदी मुख्य परीक्षेचा चाफॉर्म भरण्यापासून सुरू होते. या फॉर्मला विद्यार्थ्यांची सर्व आवश्यक माहितीपत्रके जोडलेली असतात. उदा. पार्श्वभूमी, विद्यालयीन/शालेय विषय, करिअर, छंद, आवड, सेवांचा प्राधान्यक्रम इत्यादी. मुलाखत डोळ्यासमोर ठेवून अत्यंत विवेकबुद्धीनेच मुख्य परीक्षेचा फॉर्म भरावा. तुमची माहिती कमी किंवा जादा करून लिहिण्याचा प्रयत्न करू नका. यासंबंधीची माहिती भरताना जबाबदारीपूर्वक भरावी. आपण ज्यात सहभाग घेतला असेल अशा सर्व उपक्रमांचा या वेळी गांभीर्याने विचार करावा. 

***तुमच्या आवडी, छंद इत्यादीविषयी विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे. उदा. पुस्तकांचे वाचन आणि विकासाभिमुख पुस्तकांचे वाचन हे दोन वेगवेगळे घटक आहेत. (फॉर्मच्या माध्यमातून माहिती पुरवताना नेमक्या पण निश्चित शैलीत संदेश पोहोचवावा. मुलाखतीसाठीच्या वाचनाची/अभ्यासाची खरी सुरुवात मुख्य परीक्षेनंतर होते. या तयारीसंदर्भात दोन विचार (स्कूल ऑफ थॉट्स) मांडले जातात. 

***पहिला असा की, मुलाखतीची तयारी करता येऊ शकत नाही. कारण एखाद्याचे व्यक्तिमत्त्व असे ६ महिन्यांमध्ये बदलता येत नाही आणि दुसरा विचार म्हणजे आपले व्यक्तिमत्त्व आपण वळवू/बदलू शकतो व त्यासाठी जाणीवपूर्वक तयारी आवश्यक आहे. याचे व्यवहार्य उत्तर दोन्ही विचारांच्या मध्येच कुठेतरी आहे. आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे काही पैलू आहेत की जे बदलता येणे कठीण असते. पण तयारी म्हणजे हे घटक/पैलू कशा प्रकारे हाताळायचे याची जाणीव करून घेणे. याउलट व्यक्तिमत्त्वाचे काही विशेष घटक असतात जे नागरी सेवांसाठी अत्यंत अनुरूप असतात. 

या सर्व घटकांची खोलात जाऊन तयारी केली पाहिजे. मुलाखतीला पूर्णत्व प्राप्त होण्यासाठी या गोष्टी आवश्यक आहेत. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्व चांगले किंवा अनुरूप कसेही असो, तयारी  आवश्यकच आहे. 

१.बौद्धिक दक्षता (मेंटल अलर्टनेस)

२.क्रिटिकल पॉवर ऑफ अ‍ॅसिमलेशन, समीक्षणात्मक दृष्टिकोनातून विचार आत्मसात करण्याची प्रवृत्ती. 

३.स्पष्ट आणि तार्किक स्पष्टीकरण. 

४.परीक्षणातील समतोल.

५.छंद/आवड यामधील विविधता तसेच सखोलता. 

६.सामाजिक दायित्व व समाजाभिमुखता. 

७.बौद्धिक आणि नैतिक बांधिलकी. 

****तुमच्यामध्ये असणा-या सगळ्या गुणवैशिष्ट्यांसह तुमच्याबद्दलची माहिती बायोडेटामध्ये भरा आणि त्यातील प्रत्येक छोट्या-छोट्या घटकावर जास्तीत जास्त प्रश्न तयार करा. प्रश्न कोणत्याही प्रकारचे असोत, वस्तुनिष्ठ आकलनात्मक किंवा वादग्रस्तसुद्धा! या सर्व प्रश्नांची फाइल किंवा वही तयार करून ठेवा. मुलाखतीच्या तयारीतील सुरुवातीचा वेळ मुख्यत्वेकरून यासाठी खर्च करा. याबरोबर तुमची संवादशैली सुधारा. मुलाखतीचा हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. पण तो ब-याचदा दुर्लक्षित राहतो. तुम्हाला पूर्णपणे माहीत असेल की तुम्हीच नागरी सेवांसाठी योग्य उमेदवार आहात. तरीही तुमच्यातील विशेष गुण तुम्ही योग्य प्रकारे सादर केले नाहीत तर परीक्षकांना तसा विश्वास वाटणार नाही. 

संवादशैलीमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो. 

१.विचारलेला प्रश्न नीट ऐकणे आणि समजावून घेणे. 

२.प्रश्नाचे उत्तर  योग्य शब्दांत तसेच योग्य पद्धतीने, शिष्टाचाराला अनुसरून देणे.

३.उत्तरातील महत्त्वाचे भाग सुरुवातीला सांगावेत किंवा प्रश्नाच्या अनुरूपतेनुसार मांडावेत. 

४.उत्तर संपवतानाही योग्य पद्धत असावी. म्हणजे उत्तर अर्धवट न सोडता उत्तर संपल्याचे व्यवस्थित निदर्शनास आणून द्यावे. या ठिकाणी ज्ञान अथवा माहिती अपूर्ण असू शकते. पण उत्तर मात्र पूर्णच असले पाहिजे. मराठीमध्ये मुलाखत देणा-यांनीसुद्धा या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात. ब-याचदा उमेदवाराची मराठी भाषा खूप चांगली असते. पण जर तो चांगला संवाद करू शकत नसेल तर काही उपयोग होत नाही. 

***याउलट इंग्रजीमधून मुलाखत देणा-यांना भाषेवर प्रभुत्व नसल्याने न्यूनगंडदेखील येतो. मुलाखतीसाठी साधे व माहितीतले सामान्य शब्द वापरावेत. तसेच इंग्रजीची अवाजवी धास्तीसुद्धा बाळगू नये. यावर मात करण्यासाठी दररोज बोलीभाषासुद्धा इंग्रजीच वापरावी. म्हणजे यूपीएससीच्या व्यतिरिक्तसुद्धा इंग्रजीतून संभाषण करावे. इंग्रजीवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी याप्रकारे प्रयत्न केले तर संवादकौशल्ये सुधारण्यासाठी एक महिना पुरेसा आहे. 

****यानंतर व्यक्तिगत प्रश्नांची तयारी करण्यासाठी पार्श्वभूमी, शैक्षणिक पात्रता इत्यादीसंबंधीचे प्रश्न विचारात घ्या. याची उत्तरे ख-याखु-या पद्धतीने देण्याचा प्रयत्न करा. तसेच टेपरेकॉर्डर किंवा मोबाइल अशा कशामध्येही तुमचे उत्तर रेकॉर्ड करा. शक्य तितके महत्त्वाचे मुद्दे लिहून ठेवा. जे उत्तरासाठी साहाय्यभूत ठरतील. पण संपूर्ण उत्तरच लिहिणे चुकीचे आहे. कारण ही लेखी नाही तर तोंडी परीक्षा आहे. 

***अशाच प्रकार तुमचे सर्व व्यक्तिगत घटक, जिल्हा व राज्य इत्यादीबाबत तयारी करा. याबरोबर चालू घडामोडी, सद्य:घटना आणि संशोधने यावर लक्ष ठेवून त्यांच्यावरील प्रश्नांचे संच तयार करा. एकदा बायोडाटावर पक्की तयारी झाली की मग नंतर सद्य:घटनांकडे वळून त्यांची उत्तरे तयार करणे व त्याबद्दल मत अथवा भाष्य तयार करणे इत्यादी गोष्टी करा. चांगली माहिती जमवण्याच्या दृष्टीने मराठी विश्वकोश, इंटरनेट तसेच एखादे चांगले वाचनालय यांचा आधारसुद्धा घेतला जाऊ शकतो. अति प्रचंड साहित्य किंवा माहिती यांच्यामागे पळू नका. त्यापेक्षा माहीत असलेल्या गोष्टी व्यवस्थित सांगता याव्यात, यासाठी संभाषणकला याबाबतीत सुधारणा आणण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावेत. 

***एकदा का मुलाखतीची प्रत्यक्ष तारीख घोषित झाली की त्या अनुषंगाने तयारीचे नियोजन करा आणि सतत हे लक्षात असू द्या की, मुलाखत म्हणजे प्रश्नोत्तरांचे सत्र नाही. महत्त्वाच्या घटना व माहिती यांची उजळणी करा. शांत व प्रसन्न राहून सकारात्मक विचारसरणी ठेवा. मुलाखतीची प्रक्रिया सापेक्ष करता येणे खूप महत्त्वाचे आहे. यासाठीही सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवा व आनंदी राहा. वास्तव आयुष्यामध्ये वादविवाद टाळा आणि चांगल्या लोकांच्या बरोबरच राहा. हे जरी हास्यास्पद वाटत असले तरी हेच तुमचे भवितव्य घडवू व वा बिघडवू   शकते. 

प्रत्यक्ष मुलाखतीचा दिवस - मुलाखतीच्या आदल्या रात्री शांत व पुरेशी झोप घ्यावी. मुलाखत सकाळच्या सेशनमध्ये असेल तर व्यवस्थित नाष्टा घ्यावा व दुपारी असेल तर हलका आहार-दुपारचे जेवण घ्यावे. मुलाखतस्थळी सर्व आवश्यक कागदपत्रांसहित (कॉल लेटर, १० वीचे सर्टिफिकेट, पदवी प्रमाणपत्र, जातीचा दाखला (आवश्यकता असल्यास) इत्यादी वेळेच्या थोडे अगोदर पोहोचणे गरजेचे आहे. तिथल्या परिस्थितीशी स्वत:ला जुळवून घ्या. स्वत:ला शांत व स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करा. नकारात्मक विचारांना मनामध्ये शिरकाव करू देऊ नका. सावकाश बोला व मन स्थिर राहू द्या. तुमच्या इंटरव्ह्यू पॅनेलचे नाव पाहून आश्चर्य किंवा भीती वाटून घेऊ नका. मुलाखतीच्या सभागृहात जाण्यापूर्वी स्वत:ला एकदा आरशात पाहून घ्या. थोडी उदासीनता आणि अस्वस्थता या प्रत्येक उमेदवाराला जाणवणा-या सामान्य गोष्टी आहेत. पण त्या गोष्टींना तुमच्या वरचढ होऊ देऊ नका. संतुलित राहून उत्तम कामगिरी करा......

पूर्वपरीक्षेचे अभ्यास नियोजन

अभ्यासक्रमातील प्रत्येक घटकाच्या तयारीसाठी वेगवेगळी पद्धत अवलंबून तो विषय सोपा करून घेतल्यास अभ्यास करणे सोईस्कर ठरते

1) कला शाखा घटक
*****इतिहास
**इतिहासात विचारले जाणारे प्रश्न मुख्यत्वेकरून पाठांतर किंवा स्मरणावर आधारित असतात; परंतु अलीकडे प्रश्नपत्रिकेच्या बदलता प्रवाह पाहिल्यास लक्षात येते की, विश्लेषणात्मक प्रश्नही विचारले जात आहेत. उदाहणादाखल या वेळच्या एस. टी. आय. च्या परीक्षेत विचारलेले इतिहासाचे प्रश्न तपासून पाहा.

**म्हणूनच केवळ पाठांतर किंवा स्मरणावर भर न देता ऐतिहासिक घटनांमधील कार्यकारण भावही समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. उदा. एखाद्या घटनेचा परिणाम म्हणून पुढे कोणती घटना घडली. एखादी विशिष्ट चळवळ लोकप्रिय का झाली नाही? इ. म्हणजे 1857 ते 1947 पर्यंत घडलेल्या घटनाक्रमांचे ठळक टप्पे तयार करा व प्रत्येक टप्प्यातील प्रमुख घटनांची एकमेकांशी सांगड घालून लक्षात ठेवा. त्यासाठी तुम्ही 1857 ते 1885, 1885 ते 1920, 1920 ते 1940, 1940 ते 1947 असे टप्पे पाडून त्याचा तक्ता तयार केल्यास इतिहासाचा अभ्यास अजूनच सोपा होईल.

*****समाजसुधारक

**पूर्वपरीक्षेत या घटकांवर सरासरी 6 ते 8 प्रश्न विचारले जातात. खरे तर या घटकाचा अभ्यास करताना पाठांतर खूपच महत्त्वाचे ठरते. कारण समाजसुधारकांचे जीवन, कार्य यांच्याविषयी अत्यंत बारीक तपशिलात जाऊन प्रश्न विचारले जातात.

**मात्र, आत्तापर्यंतच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास लक्षात येते की, काही निवडक समाजसुधारकांवरच मोठ्या प्रमाणात प्रश्न विचारले जातात. उदा. महात्मा फुले, आंबेडकर, आगरकर, न्यायमूर्ती रानडे इ. अशा निवडक महत्त्वाच्या समाजसुधारकांची माहिती अगदी बारीक-सारीक तपशिलासह पाठ करणे व इतर समाजसुधारकांनी केलेली ठळक कार्ये पाठ करून ठेवणे. समाजसुधारकांची माहिती जर 3-4 पानांत तक्ता स्वरूपात जमवून ठेवल्यास परीक्षेच्या वेळी उजळणी करणे सोपे जाते.

****भूगोल

**मागील प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केले असता लक्षात येते की, 10 वीपर्यंतच्या शालेय क्रमिक अभ्यासक्रमावरच बरेचसे प्रश्न विचारलेले असतात. मात्र, यातही राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेत भारताच्या भूगोलाच्या तुलनेत महाराष्टÑाच्या भूगोलावर अधिक भर दिलेला दिसतो.

**या विषयातील लक्षात घेण्यासारखी बाब म्हणजे की, बरेचसे प्रश्न ठळक बाबींवर आधारित असतात. त्यामुळे सूक्ष्म माहिती दोन-तीनदा वाचून ठेवावी आणि ठळक बाबींचे चांगल्या प्रकारे पाठांतर करावे.

*****भारतीय राज्यपद्धती
याही घटकावर पूर्वपरीक्षेत सरासरी 5 ते 6 प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा विचारल्या जाणाºया प्रश्नांची संख्या पाहता खूपच जास्त अभ्यास करावा लागतो; परंतु पूर्वपरीक्षेला कोणत्या प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात, याचा एकदा अंदाज आला की, पूर्ण गुण मिळविण्यासाठी त्याचा फायदा होतो. तसेच या घटकाकडे थोडे जागरूकपणे, सजगपणे पाहिल्यास लक्षात येते की, या घटकाच्या अभ्यासाचा उपयोग आपल्या दैनंदिन राजकीय घडामोडी अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास होतो. तसेच इतिहास या विषयातील महत्त्वाचे कायदे व घटना तयार करण्याचे कार्य यांच्याशी सांगड घातल्यासही पाठांतराचे काम सोपे होऊ शकते.

*****ग्राम प्रशासन

**ग्राम प्रशासन या विषयाची व्याप्ती फार मोठी नाही, तसेच आकलन, पाठांतरासही हा विषय सोपा असल्याने कला शाखा घटकातील पूर्ण गुण मिळवून देणारा हा घटक आहे. ग्रामीण आणि नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांवर त्यांचे स्वरूप, रचना, भूमिका कार्ये इ. बाबींवर प्रश्न विचारले जातात. आकलनात्मक प्रश्न अपवादानेच विचारले जातात. त्यामुळे माहितीचे पुरेपूर पाठांतर केल्यास थोड्याफार कालावधीत गुणवत्तापूर्ण अभ्यास वेगाने होऊ शकतो.

2) कृषी

**भारतीय अर्थव्यवस्था ही कृषी-आधारित आहे. त्यामुळे कृषी क्षेत्रातील बदलत्या प्रवाहांचे दूरगामी परिणाम भारतातील विविध क्षेत्रांत दिसून येतात. म्हणूनच उमेदवाराला प्रशासनाच्या दृष्टिकोनातून कृषीविषयक घटकांचे किमान ज्ञान व्हावे, यासाठी या घटकांचा अभ्यासक्रमात समावेश करण्यात आला आहे. ही प्रस्तावना सांगण्याचे कारण म्हणजे बहुसंख्य उमेदवारांना हा विषय नकोसा व कठीण वाटतो. मात्र, ग्रामीण भागात काम करताना याचा व्यावहारिक उपयोग लक्षात येतो.

***कृषी विद्यापीठांतर्फे प्रकाशित केल्या गेलेल्या कृषी डायरीचादेखील वापर अनेक विद्यार्थी करतात. मात्र, त्यात नक्की काय व कसे वाचावे? याविषयी निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांबरोबर संवाद साधल्यास बरे होईल.

या अंतर्गत प्रश्न विचारले जाणारे प्रमुख घटक :

जमिनीचा वापर व प्रमुख पिके
जलसिंचन
पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय
फलोत्पादन
वनोत्पादन व वनविकास
मत्स्य व्यवसाय
कृषी अर्थव्यवसाय इ.

**या विषयीचा अभ्यास करताना लक्षात ठेवण्याची गोष्ट म्हणजे की, निवड झालेल्या उमेदवारांनी सुचवलेली निवडक 2-3 पुस्तकेच पुन्हा-पुन्हा वाचावीत. कारण कितीही अभ्यास केला तरी बहुसंख्य विद्यार्थ्यांना न सुटणारे असे काही प्रश्न या घटकांत असतातच. त्यामुळे गुणांची एक सरासरी पातळी गाठण्याचा प्रयत्न करावा;   अन्यथा नाहक वेळ वाया जाऊन त्याचा परिणाम इतर घटकांच्या अभ्यासाच्या गुणवत्तेवर होऊ शकतो.

3) चालू घडामोडी

***या घटकांवर पूर्वपरीक्षेत सरासरी 25 ते 30 गुणांचे प्रश्न विचारले जातात. या घटकांच्या अभ्यासाचा उपयोग केवळ पूर्वपरीक्षेपुरता न राहता तो मुख्य परीक्षेत तसेच मुलाखतीमध्येही मोठ्या प्रमाणात होतो. किंबहुना तुम्ही या विषयाचा अभ्यास न करण्याचा विचारच करू शकत नाही. अनेक विद्यार्थी वर्षभर आधीपासून वर्तमानपत्रांचे वाचन व त्याच्या छोट्या टिपा तयर करून ठेवात, तर काही विद्यार्थी वर्षभर वर्तमानपत्रे न वाचता शेवटच्या तीन- एक महिन्यांत बाजारात चालू घडामोडींवर आधारित जी पुस्तके येतात, त्यांचा अभ्यास करतात. यापैकी ज्यांना जी पद्धत योग्य वाटते ती ते अवलंबू शकतात. यातील कोणतीही पद्धत चुकीची नाही.

हमखास गुण मिळवा

कृषी, वाणिज्य, विज्ञान-तंत्रज्ञान, कला शाखा या प्रत्येक घटकाच्या बाबतीत काहीतरी नवीन घडत असते. अशा अनेक घटकनिहाय चालू घडामोडी असतात. ज्या हमखास गुण मिळवून देणा-या असतात. त्यामुळे त्यांचा अभ्यास व उजळणी करणे फायद्याचे ठरते.

4)बुद्धिमापन चाचणी : 

***एकूण 200 गुणांच्या प्रश्नपत्रिकेत या विभागाला 50 गुण असतात. म्हणजेच एकूणात या विषयाचे 25% प्रश्न असतात. यावरून पुढील गोष्टी लक्षात येतात.

-उत्तीर्ण होण्यासाठी या विषयाची असलेली निर्णायकता.

-सातत्यपूर्ण अभ्यासाची आवश्यकता.

***म्हणूनच खाली दिलेले सर्वसाधारण अभ्यासतंत्र किंवा स्टेप्स वापरल्यास तुम्ही हा निर्णायक टप्पा गाठू शकता.

**सर्वप्रथम बुद्धिमापनासाठी असणाºया मूलभूत पुस्तकांमधून सर्व प्रकारची उदाहरणे समजावून घ्यावीत. मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांमधून गणितांचा नियमित सराव करावा. यावरून कोणत्या काठिण्य पातळीवरचे प्रश्न विचारले जातात, याचा अंदाज येतो. वेग व अचूकता वाढवता येते. पुरेसा सराव झाल्यानंतर रोजच्या रोज वेळ लावून एकेक प्रश्नपत्रिका सोडवणे.

**प्रत्यक्ष पेपर सोडवतानाचे नियोजन : सर्वसाधारणपणे नियमित अभ्यास करणारे विद्यार्थी गुणांचा एक ठराविक टप्पा सहज गाठतात; परंतु निवड होण्यासाठी आवश्यक गुणांमधील शेवटचे निर्णायक 5 ते 10 गुण बुद्धिमापन चाचणी या विषयाच्या आधारे मिळवून यशस्वी विद्यार्थ्यांच्या यादीत तुम्ही येऊ  शकता.

**प्रत्यक्ष परीक्षेत जेव्हा बुद्धिमापन हा विभाग सोडवताना विद्यार्थी अनेकदा गोंधळून जातात. एखाद्या प्रश्नातच अडकून पडल्याने, उत्तर लवकर काढता न आल्याने असे होते. बºयाचदा काही प्रश्नांची उत्तरे पर्यायावरूनही काढता येतात. हे काहींना लक्षात येत नाही किंवा त्याकडे फारसे लक्ष  दिले जात नाही. अशा काही युक्त्यांचा वापर करता येतो.

******पेपर सोडवताना बुद्धिमापन हा विभाग सर्वप्रथम सोडवावा की, सर्वात शेवटी याबाबतही संभ्रम असतो. मात्र, ही प्रत्येकाची वैयक्तिक निवड असू शकते. ज्यांना जसे सोयीस्कर वाटेल तशाच क्रमाने पेपर सोडवावा. प्रश्नपत्रिका सोडवल्याचा सराव करत असताना तुम्हाला कोणती पद्धती सोयीस्कर ठरते, याचा तुम्ही पडताळा घेऊ शकता.

5)विज्ञान व तंत्रज्ञान
वैज्ञानिक विचारसरणी व दृष्टिकोन
आधुनिकीकरण व विज्ञान.
जागतिक तसेच भारतातील वैज्ञानिक व अभियांत्रिकी प्रगती.
वैज्ञानिक प्रगतीचे शहरी व ग्रामीण जीवनावर झालेले परिणाम.
भारतीय समस्यांवर वैज्ञानिक उपाय.

***राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेत विचारल्या जाणाºया विविध घटकांपैकी सर्वसाधारणपणे 25 ते 30 प्रश्न विज्ञानविषयक घटकांवर विचारले जातात. त्यामुळे हा घटक दुर्लक्षून चालणार नाही.

***विषयाचा बाऊ करून घेण्याचे कारण नाही - प्रथम लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, कोणतीही पदवी असणाºया विद्यार्थ्याला विज्ञानविषयक अभ्यासक्रमाशी संबंधित जे साधारण ज्ञान अपेक्षित असते, त्या अनुषंगाने प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे ज्या विद्यार्थ्यांची विज्ञान विषयात पदवी नाही, त्यांना या विषयाचा बाऊ करून घेण्याचे कारण नाही.

प्रश्न विचारण्याचा बदलता कल : विज्ञान तंत्रज्ञान विषयाबाबत अप्लाईड सायन्सपेक्षा प्युअर सायन्सचे प्रश्न विचारण्याकडे कल वाढला आहे. त्यानुसार या विषयातील मूलभूत संकल्पना समजावून घेणे महत्त्वाचे आहे.
***संदर्भ साहित्य : यासाठी 6 ते 10 वीपर्यंतच्या शालेय क्रमिक पाठ्यपुस्तकांचा अभ्यास अत्यंत मूलभूत पातळीवर करावा. याशिवाय बाजारात उपलब्ध के. सागर विज्ञानविषयक घटक पुस्तक व रंजन कोळंबी यांचे विज्ञान-तंत्रज्ञान ही पुस्तके पुरेशी ठरतात. एवढे करूनही दरवर्षी काही प्रश्न असे विचारले असतात, की त्याची आपण तयारी केलेली नसते किंवा त्यांचा माहिती स्रोत आपणांस सापडत नाही. त्यामुळे जेवढी तयारी करणे शक्य आहे, तेवढी पूर्ण व व्यवस्थित करणे आवश्यक आहे. एवढ्या तयारीने 30 पैकी 23/24 गुण मिळवता येतात.

6)वाणिज्य व अर्थव्यवस्था :

भारतीय आयात व निर्यात
राष्ट्रीय विकासात सरकारी, सहकारी, ग्रामीण बँकांची भूमिका.
शासकीय अर्थव्यवस्था, अर्थसंकल्प लेखा, लेखा परीक्षण इ.
पंचवार्षिक योजना.
किमती वाढवण्याची कारणे व उपाय.

***याही घटकांवर राज्यसेवा पूर्वपरीक्षेत सरासरी 30 गुणांचे प्रश्न विचारले जातात. बºयाच विद्यार्थ्यांचा असा समज असतो की, वाणिज्य हा केवळ आकड्यांचा विषय आहे; पण वस्तुत: या विषयाकडे   एक चक्र म्हणूनच पहायला हवे. आपल्या देशाची अर्थव्यवस्था नक्की कशी फिरते, त्यांचे आपल्यावर नेमके काय परिणाम होतात, याबद्दल कुतहल वाटणे साहजिकच आहे. तेव्हा या गोष्टी जाणून घेण्याच्या दृष्टिकोनातून अभ्यास केला पाहिजे.

***अलीकडे प्रश्नपत्रिकेमध्ये झालेले बदलही नीट समजून घेतले पाहिजेत. अलीकडे अर्थशास्त्रीय सिद्धांतावरचे प्रश्न कमी झालेले आहेत. असे काही बदल ध्यानात घेऊनच मगच त्या विषयाच्या अभ्यासाला सुरुवात करावी. संदर्भ साहित्य :
के-सागरचे वाणिज्य व अर्थव्यवस्था.
महाराष्टाची आर्थिक पाहणी. (इकॉनॉमिक सर्व्हे)

अर्थशास्त्राचा अभ्यास करताना त्याचा मूलभूत संकल्पना एस. एल. आर. रेपो रेट, बँक दर, रोखे बाजार इ. आहे. एखाद्या बेसिक पुस्तकातून किंवा मार्गदर्शकाच्या साहाय्याने समजून घेतल्यास अर्थशास्त्राचा अभ्यास अत्यंत सोपा होतो.

*********

 माहिती तंत्रज्ञान ह्या विषयावर यावर्षीपासून १५-२० प्रश्न विचाण्यात येईल ....!!!!

महत्वाच्या घडामोडी

*भारतीय लष्करातील पहिली जवान होण्याचा बहुमान कोणत्या महिलेने मिळवला आहे ?- शांती तिग्गा

* गडचिरोली व चंद्रपूर या जिल्ह्यांसाठी स्थापन करण्यात आलेल्या नव्या विद्यापीठाच्या कुलगुरूपदी कोणाची नियुक्ती करण्यात  आली?- डॉ. व्ही. एस. आईचवार

* राज्यातील महाविद्यालयांचा दर्जा सुधारण्यासाठीच्या उपाययोजनेसाठी उच्च व तांत्रिक विभागाने यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती  नेमली आहे?  - डॉ. अरुण निगवेकर

* मिफ्ता पुरस्कार सोहळा - 2011 मध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री म्हणून कोणाची निवड करण्यात आली?- तेजस्विनी पंडित (मी सिंधुताई सपकाळ).

* महाराष्ट्रात 2010 ते 2015 या कालावधीत जलस्वराज्य प्रकल्प कोणत्या बँकेच्या मदतीने राबवला जाणार आहे?  - जागतिक बँक 

* 2010 चा 46 वा ज्ञानपीठ पुरस्कार हा कोणास जाहीर करण्यात आला ? - नाटककार चंद्रशेखर कंवार

* राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या अध्यक्षपदी कोणाची निवड करण्यात आली आहे?- ममता शर्मा (राजस्थान)

* सन 2012 मध्ये फिफाचे सध्या अस्तित्वात असलेले आशियातील कोलंबो येथील मुख्यालय कोठे स्थलांतर करणार आहे ?- भारत

* कोणत्या दोन भारतीय खेळाडूंना भारतीय लष्करामधील लेफ्टनंट कर्नल ही पदवी देण्यात आली ?- महेंद्रसिंग धोनी व अभिनव बिंद्रा

* भारतातील सर्व शहरे झोपडपट्टीमुक्त करण्यासाठी सर्व देशभर राबवण्यात येणारी एकमेव योजना कोणती आहे ?- राजीव आवास योजना

* 2011 चा मध्य प्रदेश सरकारच्या वतीने दिला जाणारा कालिदास सन्मान पुरस्कार कोणास प्रदान करण्यात आला आहे?- अनुपम खेर

* ‘एका स्टुडिओचे आत्मवृत्त’ हे पुस्तक कोणी लिहिले  आहे? - प्रभाकर पेंढारकर

* भारतातील संपूर्ण बँकिंग स्टेट म्हणून कोणत्या राज्याची निवड करण्यात आली आहे ?- केरळ

* भारतातील पहिले संरक्षण विद्यापीठ कोणत्या राज्यात स्थापन होणार आहे ?- हरियाणा (बिनोला)

* महाराष्ट्रातील कोणत्या शहराची आदर्श सौर शहर म्हणून निवड करण्यात आली आहे ?- नागपूर

* महाराष्ट्र शासनाने कोणता दिवस हा माहितीचा अधिकार दिन म्हणून साजरा करण्याचे जाहीर केले आहे ?- 28 सप्टेंबर

* पहिले अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन हे कोठे आयोजित करण्यात आले आहे?- नाशिक

* सन 2011 मध्ये फॉर्म्युला वन शर्यतीचे आयोजन भारतातील कोणत्या शहरात करण्यात आले होते?- नोयडा, उत्तर प्रदेश

* भारतातील पहिली डबल डेकर वातानुकूलित रेल्वेगाडी या दोन स्थानकांदरम्यान सुरू झाली आहे ?- हावडा-धनबाद

* वेस्ट इंडीजविरुद्ध कोणत्या भारतीय फलंदाजाने द्विशतक झळकावून विक्रम प्रस्थापित केला आहे?-वीरेंद्र सेहवाग

* मराठी नाट्यसृष्टीत विष्णुदास भावे पुरस्कार कोणास जाहीर झाला आहे ?- रत्नाकर मतकरी

* 92 व्या अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी कोणाची निवड करण्यात आली ? - श्रीकांत मोघे

* भारतातील बहुनामांकित टाटा ग्रुप कंपनीच्या नव्या चेअरमनपदी कोणाची निवड करण्यात आली ?- सायरस मिस्त्री

* महाराष्ट्र सरकारने कोणत्या दोन जिल्ह्यांत महानगरपालिका स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला आहे ?- चंद्रपूर व लातूर

TOPICWISE BOOKLIST FOR PRELIMS & MAINS

****for the prelims focused more on the state board books of  6th 10 std****


****General Science NCERT - 5thto 10th
****Mental Ability Book- R.S. AARWAL
***Yojana, Kumkshetra, Lokrajya


***Paper1-HISTORY & GEOGRAPHY

NCERT Books-
*History-11th and 12th standard(Ancient India, Medieval India,  
 Modern India (Old and New)
*Geography-6thto 12thStandard
 One  Atlas for Studying of the maps

1]aadhunik bhartacha itihas-k sagar
2]maharashtracha sarvangin itihas-v.b.patil
3]strugle for independance-Bipin Chandra
4]India aftr Independance-Bipin Chandra
5]Modern india-Bipin Chandra
6]Maharashtracha Bhugol-Prof.Khatib


****Paper 2-Bhartiy RajyaGhatna ani Bhartiy Rajkaran

1]Bhartiya rajghatna aani rajkiy vawhar-Dr.V.M.Bachal
2]Bhartachi Rajyaghatna Sadhya-Sopya Shabdat-Prof.V.B.Patil
3]Maharashtatil Panchayat Raj-V.B.Patil
4]Panvhayat Raj:Ek vishleshak paramarsh-Dr.Nandedkar
5]Introduction to the Constitution of India- D.D.Basu.
6]Our Parliament-Subhash Kashyap
7]Indian Polity NCERT-10thand 12th Standard
                    


*****Paper 3-Manav Sansadhan v Manvi Hakk
1]Manav sansadhan vikas- V.B.Patil
2]Manvi Hakk- V.B.Patil


****Paper 4-Arthavyavastha aani niyojan,arthik vikas,vidnyan aani tantrdnan
1]Vanijya aani arthavyavastha ghatak-K'Sagar
2]Aadhunik Bhartatil vidnan-tantradnan-Dr.Pramod Joglekar
3]Vidnan-tantradnanavishayak Pragati-Dr.A.P.Deshpande
4]Indian Economy – Dutta and Sundaram
5]NCERT books 5th -12th standard
6]Economic survey

 भाषा 
 * भाषिक कौशल्यांचा विकास : डॉ. चित्रा सोहनी (नित्य नुतन प्राकशन मुंबई)
* मराठी व्याकरण : मो.रा.वाळिंबे
* इंग्रजी व्याकरण : पाल अ‍ँड सुरी
* य.च.मु. विद्यापीठाची भाषा विषयक पुस्तके

***NCERT’S are useful for everything except thought Portion and must be read thoroughly before
going for any specialized book****

गांधीजींच्या संकल्पनेतील ग्रामविकास

**गांधीजी हे विसाव्या शतकातील अजूनही न उकललेलं कोडं आहे, आणि कदाचित ते कधीही न उलगडलं जाणारं विलक्षण गूढ आहे. जगातील अनेक वृत्तपत्र आणि नियतकालिकांनी, दूरचित्रवाहिन्यांनी, जनमत घेणाऱ्या तज्ज्ञांनी गांधीजींना विसाव्या शतकातील सर्वश्रेष्ठ व्यक्ति म्हणून निवडलं. ही आपल्या भारतीयासाठी अभिमानाची बाब आहे. आज एकविसाव्या शतकातही गांधीजीचं तत्वज्ञान त्यांचे विचार तरुण पिढीला भारावून सोडत आहे.

**ग्राम स्वराज्याची कल्पना मांडतांना गांधीजी म्हणतात, प्रत्येक गावात गावकऱ्यांजवळ आपल्या कारभाराची पूर्ण सत्ता आणि अधिकार राहतील, जनतेच्या हातात सत्ता आली म्हणजे लोकांच्या स्वातंत्र्यावर होणारा हस्तक्षेप कमीत कमी होतो. जे राष्ट्र आपले कामकाज राज्याच्या हस्तक्षेपाशिवाय शांतपणे करुन दाखविते त्यालाच खऱ्या अर्थाने लोकशाही राष्ट्र म्हटले जाऊ शकेल, सरकारी नियंत्रणापासून मुक्त होण्यासाठी सतत प्रयत्न करणे हा स्वराज्याचा अर्थ आहे.

**माझ्या कल्पनेतील गावात शुध्द चैतन्याचा संचार राहील, प्राणीमात्र अंधाऱ्या गोठयात राहणार नाही, स्त्री, पुरुषांना संपूर्ण स्वातंत्र्य असेल, साऱ्या जगाचा मुकाबला करण्याची शक्ती त्यांच्यात असेल, गांधीजींच्या ग्राम स्वराज्याच्या संकल्पनेत मानवाचे कल्याण, शरीरश्रम, समानता, संरक्षण, विकेन्द्रीकरण, स्वदेशी, स्वावलंबन, सहयोग, सत्याग्रह, धार्मिक समानता पंचायत राज, नई तालीम या गोष्टींना प्राधान्य आहे.

**शहरे त्यांची काळजी घ्यायला समर्थ आहेत. आपल्याला खेडयांची काळजी घ्यायला पाहिजे. त्यांचे पूर्वग्रह, त्यांच्या भ्रामक समजुती, त्यांचा संकुचित दृष्टिकोन यांच्यापासून खेडयांना मुक्त करायला हवे आणि खेडूतांमध्ये राहून त्यांच्या सुखदु:खात वाटेकरी होऊन, शिक्षणाचा प्रसार करुन, त्यांना विविध विषयांची माहिती देऊन, आपल्याला हे काम करता येईल. याखेरीज अन्य कोणताही मार्ग नाही, असे गांधीजींना वाटत होते.

**आपण भर उन्हात शेतात काबाडकष्ट करणाऱ्या शेतकऱ्यांशी समरस झाले पाहिजे व ज्या तळयात खेडूत आंघोळ करतात, भांडी व कपडे धुतात, त्यांची गुरेढोरे पाणी पितात व डुंबतात त्या तळयातील पाणी प्यायला कसे वाटेल याचा विचार आपण केला पाहिजे. असे केल्यानंतरच आपण खरेखुरे लोकांचे प्रतिनिधित्व करु व लोकही आपल्या प्रत्येक आवाहनाला प्रतिसाद देतील,प्रतिसाद देती अशी गांधीजींची भावना होती.

**लायनेल कर्टिस याने आपली खेडी म्हणजे उकिरडे आहेत असे म्हटले आहे. या उकिरड्यांचे रुपातर गांधीजीना आदर्श खेडयात करावयाचे होते, कारण आपल्या खेडूतांच्याभोवती ताजी हवा असली तरी त्यांना ती घेता येत नाही. त्यांच्या भोवती ताजे अन्न असले त्यांना त्या आस्वाद घेता येत नाही. वेळ व पैसा यांची बचत, तसेच आरोग्य कसे राखावे यांचे ज्ञान खेडयातील लोकांना नाही. हे गांधीजीनी ओळखले होते व त्यादृष्टीने खेडयांमधे सुधारणा करण्याकरिता कार्यकरण्याचं गांधीजींनी ठरविले होतं.

**यासाठी गांधीजींनी प्रत्येक गावी एका शाळेची स्थापना केली. हे लोक गावातील लोकांना स्वच्छतेचे महत्व समजावून सांगत. त्याचप्रमाणे गावातील लोकांच्या आरोग्याकडे लक्ष पुरवीत. या शाळेत जुजबी औषधांची तयारी असे. शिक्षण याचा अर्थ गांधीजी 'जीवनाकरिता योग्य शिक्षण' असा करीत. म्हणूनच या शाळेत पुस्तकी शिक्षणावर भर नव्हता. गावातील लोकांना सफाईचे शिक्षण स्वयंसेवकांनी देण्यास सुरुवात केली. रस्ते, विहिरी आणि घराची अंगणे साफ करणे हे त्यांचे पहिले काम होते.

**ग्रामसुधारणा करावयाची म्हणजे लोकांना शिक्षण देणं आवश्यक आहे, असं गांधीजींना वाटलं. पण त्यावेळी इंग्रजांचं राज्य होतं. त्यांनी लोकांना पाश्चिमात्य पध्दतीने शिक्षण दिले होतं. म्हणूनच गांधीजींच्या मनात राष्ट्रीय शिक्षणाची कल्पना आली. त्यांनी शिक्षणाची नवीन पध्दत काढली. यासाठी त्यांनी १९३८ साली सेवाग्राम येथे एक समिती स्थापन केली. या समितीचे अध्यक्ष म्हणून डॉ. झाकीर हुसेन यांना नेमले. या शिक्षण पध्दतीस वर्धा शिक्षण पध्दती किंवा बेसिक शिक्षण पध्दती म्हणतात.

**१९४५ साली हिंदुस्तानी तालिमी संघाच्या परिषदेत गांधीजींनी आपले विचार स्पष्ट केले. अथांग सागरातून प्रवास करताना ध्रुवतारा हा एकच मार्गदर्शक असतो. त्याप्रमाणे वर्धा शिक्षणामध्ये ग्रामोद्योग हा मुख्य उद्देश आहे. या योजनेमुळे आपण खेडेगावचे शिक्षक बनणार आहोत. म्हणजेच खेडयांचे सेवक. हे काम आपण मोबदला मिळेल म्हणून करावयाचे नाही. या योजनेस सरकारी सहाय्य नाही. म्हणूनच हा शिक्षणक्रम आपण यशस्वी करुन दाखवावयाचा आहे. यामुळे बालकांच्या मनाचा पूर्ण विकास होईल. खेडयाची उन्नती खेडयातील लोकच करु शकतील. त्यांना म्हणूनच स्वावलंबन शिकवावयाचे आहे. हेच आमच्या शिक्षण पध्दतीचे ध्येय आहे.

**भारतातील बहुसंख्य ग्रामीण लोकांचा मुख्य धंदा शेती. तिला पूरक म्हणून गांधीजींनी ग्रामोद्योगावर भर दिला. तसं करतांना त्यांनी काही मर्यादेपर्यंत यंत्रशक्तीचे स्वागतही केले. भारताच्या आर्थिक परिस्थितीचा विचार करताना देशाच्या सात लक्ष खेडयांतून राहणाऱ्या जनतेची चिंता राजकीय नेत्यांनी आणि अर्थशास्त्रज्ञांनी केली पाहिजे असा गांधीजींचा नेहमी आग्रह राहिला होता. आज खेडयांतून राहणाऱ्या लक्षावधी लोकांना शेतीमधून संपूर्ण वर्षभर काम मिळू शकत नाही, एरवीही दिवसभर कष्ट करुन जो रोजगार मिळतो त्यावरच त्यांना राहावे लागत असे.

**भारताची परंपरागत अर्थव्यवस्था ग्रामीण विभागाच्या स्वयंपूर्णतेवर आधारलेली होती. खेडयातील १२ बलुतेदारांचे व्यवसाय एका अर्थाने गावातल्या गावात पूरक उद्योग निर्माण करीत असत, त्यायोगे शेतकऱ्यांना त्यांच्या बेकारीच्या काळात रोजगार उपलब्ध होत असे. निसर्गसंपत्तीवर योग्य प्रक्रिया करण्याचे काम खेडयातच चालत असल्याने एक नवी संपत्ती गावातल्या गावात निर्माण होई. शिवाय गावच्या बहुसंख्य गरजांच्या बाबतीत ते स्वयंपूर्ण होई. परकीय सत्तेमुळे मोठे उद्योगधंदे शहरातून सुरु झाले आणि खेडयातील

**व्यवस्थेला घरघर सुरु झाली. यावर मात करण्यासाठी गांधीजींनी ग्रामोद्योगावर भर देण्याचे ठरविले.ग्रामोद्योगांच्या पुनरुज्जीवनाचा आग्रह धरतांना गांधीजींचा भर त्यामागच्या मानवतावादी दृष्टीकोनावर होता. ग्रामोद्योगांसाठी इमारती, यंत्रसामुग्री, तंत्रज्ञांची आवश्यकता फारच मर्यादित असते. यंत्रशक्तीचा वापरही जरुर तेथेच होत असल्याने विजेचा आणि इंधनाचा खर्चही बेताचा. त्यामुळे मोठया प्रमाणात भांडवलाची आवश्यकता नसते. उत्पादन मात्र त्वरीत होवू शकते.

**ग्रामीण उद्योगांच्या उभारणीनंतर प्रत्यक्ष उत्पादन हाती येईपर्यंतचा काळ फारच थोडा असल्याने उत्पादनाचा फायदा मिळण्यासाठी फार काळ वाट पाहावी लागत नाही. ग्रामोद्योगाचा पुरस्कार करतांना गांधीजींनी किती मूलगामी विचार केला होता, हे या विवेचनावरुन स्पष्ट होते. ग्रामोद्योगाचा पुरस्कार करुन गांधीजी देशात बैलगाडीवर आधारलेली अर्थव्यवस्था पुन्हा आणू पाहत होते.

**अर्थशास्त्राला योग्य समज असलेल्या कोणाही व्यक्तीला भारतासारख्या देशात ग्रामोद्योगाची आवश्यकता सहज पटण्यासारखी आहे. विख्यात स्वीडिश अर्थशास्त्रज्ञ प्राध्यापक गुन्नार मिरडाल यांनी गांधीजींच्या ग्रामोद्योग-विकासाच्या कार्यक्रमाचे आग्रहपूर्वक समर्थन केले होते. ते म्हणतात, ग्रामोद्योगाशी स्पर्धा करणारे मोठे उद्योगधंदे प्रस्थापित करण्याने लक्षावधी खेडूतांना काहीच कामधंदा उरणार नाही. त्यांच्या तोंडचा घासच काढून घेतल्यासारखे होईल. नियोजनाच्या दृष्टीने ते विसंगत ठरेल. ग्रामोद्योगाच्या पुरस्कारामागे गांधीजींची दृष्टी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संतुलनाची आणि स्वावलंबनाची होती.

**अन्न वस्त्रांसारख्या किमान मूलभूत गरजांच्या बाबतीत तरी ग्रामीण जनतेने स्वावलंबी व्हावे. असा त्यांचा कटाक्ष होता म्हणूनच तेलघाणे, चर्मोद्योग, कुंभारी वगैरे परंपरागत उद्योग आणि हातकागद, नीरा, ताडगूळ वगैरे ग्रामोद्योग सुरु करण्यास त्यांनी स्फूर्ती दिली. ग्रामोद्योगाचा विकास होत जाईल तसतसे नवेनवे उद्योगही साविष्ट होऊ शकतील असा गांधीजींचा विचार होता.

**ज्या काळात महात्मा गांधीजींचा जन्म झाला आणि त्यांना जे जीवन जगावे लागले त्या काळाची जी सर्वात कठीण समस्या होती, ती होती सामान्य माणसाच्या जीवनाची. समाजात काहीही असले तरी साधारणत: दोन वर्ग नेहमीच निर्माण होत असतात. समाज म्हटला की, तो संघटित समूह आणि संघटित म्हणून त्यात नियंत्रक आणि नियंत्रित असे दोन वर्ग आपोआपच निर्माण होतात. या दोन वर्गात ज्या दिवशी भेद पूर्णत: नष्ट होईल तो दिवस सर्वोच्च महत्वाचा ठरेल.

**म्हणूनच गांधींजीवर लिहिलेल्या गद्य काव्यात बाबा आमटे म्हणतात, गांधी महात्म्य सांगून गांधी सांगता येणार नाही, उद्याच्या पिढयांना त्यांची ओळख पटण्यासाठी कदाचित कॉम्प्यूटर लागेल. पण काळाच्या भाळावर उमटलेली ही तप्त युगमुद्रा कोणत्याही इतिहासाला पुसून काढता येणार नाही.